Spis treści

Zgodnie z dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej z 23 października 2019 r., wszystkie państwa członkowskie UE powinny dostosować swoje prawo do wytycznych dotyczących bezpieczeństwa sygnalistów. Od tego momentu poszczególne kraje mają zapewniać większą ochronę osób wskazujących na naruszenia przepisów przez firmy, z którymi są związani umową o pracę, dzieło czy zlecenie. W Polsce, po wieloletnich konsultacjach, projekt ustawy o sygnalistach został przyjęty dopiero w kwietniu 2024 roku. Co zmieniają wprowadzone przepisy? Na co powinien zwrócić uwagę pracodawca, a na co pracownik? Omawiamy najważniejsze zmiany wynikające z ustawy o ochronie sygnalistów!

Kim są sygnaliściwedług polskiego prawa? 

Sygnaliści to osoby, które zgłaszają lub ujawniają informacje o nieprawidłowościach, nadużyciach, przestępstwach czy innych działaniach niezgodnych z prawem, które mają miejsce w organizacjach, instytucjach publicznych lub prywatnych firmach. Termin ten odnosi się do pracowników związanych z daną firmą z racji wykonywanych obowiązków służbowych. Co ciekawe, według ustawy o ochronie sygnalistów, naruszenie prawa może zgłosić prokurent, czyli osoba posiadająca pełnomocnictwo do reprezentowania przedsiębiorstwa. 

Projekt ustawy o ochronie sygnalistów – wpływ inicjatywy społecznej na jego ostateczny kształt 

Projekt ustawy o sygnalistach w Polsce to wynik złożonego procesu legislacyjnego. Pierwotną treść dokumentu przygotował jeszcze poprzedni rząd. Pracę nad nim rozpoczęte zostały w 2021 r. W obliczu zagrożenia sankcjami ze strony UE (z powodu braku wdrożonego rozwiązania prawnego), 2 kwietnia 2024 r. projekt został uchwalony w trybie pilnym przez Radę Ministrów. Na ostateczny kształt treści dokumentu duży wpływ miał tak zwany społeczny projekt ustawy o sygnalistach zaproponowany przez Fundację im. Stefana Batorego. 

Społeczna inicjatywa podchodziła do kwestii sygnalistów nieco szerzej niż rządowy projekt. Nie wszystkie znajdujące się w niej propozycje zostały jednak uwzględnione w uchwalonej ustawie. Największe wątpliwości budzi fakt, że anonimowe zgłoszenia od sygnalistów nie będą przyjmowane w trybie obligatoryjnym. To odpowiedni podmiot ma decydować o tym, czy takie wnioski będą rozpatrzone. Projekt społeczny zakładał konieczność zajmowania się anonimowymi zgłoszeniami, ponieważ ta forma zgłaszania problemu występuje najczęściej. Wprowadzone przepisy sprawiają, że sygnaliści mogą preferować zgłoszenia zewnętrzne, aby nie ujawniać swojej tożsamości wewnątrz firmy. To od zgłaszających zależy, który kanał wybiorą najpierw (kolejna rozbieżność względem projektu społecznego). 

Sygnalista ustawa – jakie naruszenia mogą być zgłaszane?

Sprawy, które sygnalista może zgłaszać są zawarte w art. 3 ust. 1 projektu ustawy o ochronie sygnalistów. W treści dokumentu znajduje się tak zwany katalog naruszeń prawa, który względem pierwotnej wersji został poszerzony o kwestie związane z prawem pracy. Zgłoszenia mogą obejmować także nieprawidłowości dotyczące między innymi: 

  • korupcji, 
  • defraudacji pieniędzy, 
  • przestrzegania zasad bezpieczeństwa produktów lub usług, 
  • ochrony środowiska, 
  • ochrony konsumenckiej, 
  • zdrowia publicznego, 
  • zabezpieczeń systemów informatycznych, 
  • zasad konkurencji, 
  • praw konstytucyjnych. 

Do kogo sygnaliści mogą zgłaszać nieprawidłowości? 

Zgodnie z ustawą o ochronie sygnalistów, zgłoszenia mogą być wysyłane wewnętrznie (na przykład do przełożonych lub specjalnych komórek – firmy zatrudniające minimum 50 pracowników muszą taki organ utworzyć), albo zewnętrznie (bezpośrednio do organów ścigania). W tym drugim przypadku sprawą ma zajmować się Rzecznik Praw Obywatelskich, dlatego to do niego ostatecznie kierowany będzie wniosek. 

Niezależnie od kanału zgłoszenia, jednostki kontrolne powinny działać według odpowiednich procedur. Mają przy tym dbać o ochronę danych osobowych sygnalisty. Pracodawcy powinni o tym pamiętać, jeśli spoczywa na nich obowiązek przyjmowania zgłoszeń wewnętrznych. 

Projekt ustawy o sygnalistach – czy pracodawca może wyciągnąć konsekwencje wobec sygnalisty? 

Ustawa o sygnalistach przewiduje również sytuacje, w której pracodawca próbuje wyciągnąć konsekwencje wobec pracownika, który zgłosił nieprawidłowość w jego firmie. Jeśli zastosuje działania odwetowe (niezależnie od ich rodzaju), to sygnalista może liczyć na odszkodowanie w wysokości co najmniej średniego miesięcznego wynagrodzenia w gospodarce narodowej (w roku 2023 wynosiło 7155,48 zł). 

Sygnaliści – od kiedy obowiązują nowe przepisy? 

Ustawa o ochronie sygnalistów musi zostać przegłosowana przez sejm. Po opublikowaniu dokumentu w Dzienniku Ustaw przepisy zaczną obowiązywać po 3 miesiącach (chyba, że zarządzone zostanie inaczej). Wiele firm już teraz zajmuje się wdrożeniem odpowiednich rozwiązań. Konieczne jest stworzenie jednostek, które będą przyjmować i rozpatrywać zgłoszenia.  

Aby dowiedzieć się więcej o uprawnieniach, które mają sygnaliści i sprawdzić jakie procedury należy zastosować w firmie w związku z wprowadzoną ustawą, warto skorzystać z dodatkowych szkoleń.